Îsyan Karadenîz
Çîrokên mîtolojîk ku di destpêkê de bi devkî dihatin veguhastin, hêdî hêdî vediguherin baweriyên civakî, kevneşopiyan, pergaleke hiqûqî ya ku ji hêla mêran ve serdest e, û bi pêşketina avahiyên dewletê re vediguhere qanûn û rêziknameyan. Kurteya çîrokeke dirêj di berdewamiya hebûna pergala koletiyê de ye ku îro jiyana me dagirkiriye.
Peyva “sati” ji peyva Sanskritî “Sat” (सत्) tê. “Sat” tê wateya rast, rastî û fezîletê, lê berevajî wê, asat , tê wateya xeyal, derew û bêdemîtiyê. Sati bi rastî tê wateya “jina heyî” an “jina exlaqî”. Têkçûna jinekê ji mirina mêrê xwe sax bimîne û bi wî re were şewitandin, nîşana herî bilind a fezîlet û dilsoziyê ye. Bi vî awayî, jinek ku rîtuela sati pêk neyne wekî asati tê binavkirin, ku tê wateya “ne tu tişt. Du formên bingehîn ên rîtuela sati hene: Sahmarna , ku jinek di nav 24 demjimêran de piştî mirina mêrê xwe bi zindî tê şewitandin. Ya din Anumarana ye, ku jinek piştî derbasbûna demek diyarkirî bi tiştên mêrê xwe re zindî tê şewitandin. Di her du pratîkan de jî, jiyana jinê bi jiyana mêrê xwe ve girêdayî ye. Ev pratîk ne tenê bûye rîtuela piştî mirinê, lê di heman demê de bûye rîtuela sembolîk ku girêdayîbûna mutleq a laş û nasnameya jinê bi mêran re nîşan dide.
Rewşa civakî ya jinan ne tenê di asta takekesî de, lê di heman demê de di asta avahîsaziyê de jî bi normên ku ji hêla mêran ve serdest in, tê avakirin. Lobola li Afrîkayê, drahoma (bihayê bûkê) li Hindistan, Pakistan, Bangladeş û Nepalê , baad li Afganistanê û berdel di civaka Kurdan de hemî formên sazûmanî yên karanîna jinan wekî objeyên danûstandinê, di danûstandinên malbatî de ne. Her çiqas kevneşopiya satiyê bi Hindûîzmê ve were naskirin jî, pênaseya hebûna jinan bi rêya mêran di gelek çandan de bi awayên cûda xwe nîşan daye. Xwekuştina jinên jinebî li Çîn û Japonya, Sê Prensîbên Dilsoziyê (îtaetkirina bav, mêr û kur) di hînkirinên Konfuçyus de, qanûnên Zen, Zêr û Zemin (jin, dewlemendî û erd) li Afganistan û Pakistanê, û pîrozkirina hesp, jin û çekan di çanda Tirkî de hemî nîşaneyên heman paradîgmaya bavsalarî ne.
Her çiqas çanda satiyê ya kevneşopî îro bi awayekî fîzîkî ji holê rabûbe jî, di nav sîstema kapîtalîst de bi awayên cûrbecûr berdewam dike. Em bi şêweyekî nû yê satiyê ya dilxwaz re rû bi rû ne, ku bi destwerdanên li ser laş û xuyangê jinan, emeliyatên kozmetîkî û normên bedewiyê ve hatî şekilkirin. Pîvanên bedewiyê yên ku li ser mêran disekinin, zextê diafirînin ku laşê jinê bi berdewamî ji nû ve were şekilkirin. Her çend jin bawer bikin ku ew “azadiya” xwe bikar tînin da ku destwerdanê di laşên xwe de bikin jî, ev destwerdan di rastiyê de tenê dubarekirina normên ku ji hêla mêran ve serdest in in. Li kêleka emeliyata plastîk, fitness, çanda parêzê, lênêrîna çerm û hilberên kozmetîkî bi berdewamî laşê jinê wekî “ne bêkêmasî” û projeyek ku “divê çêtir were kirin” nîşan didin. Çawa ku jinan di demên berê de xwe ji bo mêrên xwe feda kirin, niha jin di bin zextê de ne ku laşên xwe biguherînin û xwe ji nû ve ava bikin.
Çanda satî yê ku dihişt jin zindî zindî werin şewitandin û werin qurbanî kirin iro bi şeklekî dîtir li ser jin tê ferz kirin. Ger jin bikevin vê ferqê dikarin xwe ji vê kevneşpiyê rizgar bikin û di nasnameya jina azad de xwe mina Zumrûdû Anka ji xweliyên xwe ava bikin.